İslam’da Eşlerin Hak, Görev, Sorumlulukları

İslam’da eşlerin birbirine karşı hak, görev ve sorumlulukları nelerdir? Kur’an-ı Kerim ve Sünnet’e göre aile içi sorumluluklar.

İslâm kültüründe aile, toplumun temel dayanağı olarak kabul edilir. Kur’an-ı Kerim, eşler arasındaki bağı sevgi (meveddet) ve merhamet (rahmet) üzerine kurulu bir huzur ortamı olarak tanımlar (Rûm 30/21). Bu yaklaşım, evliliğin yalnızca biyolojik ya da sosyal değil, aynı zamanda ahlâkî ve manevî bir birliktelik olduğunu ortaya koyar.

İslam’da aile yapısı, İslam’da evlilik anlayışıyla doğrudan ilişkilidir. Bu temel, huzurlu bir toplumun ilk basamağını oluşturur. Kur’an ve Hz. Muhammed’in (s.a.v.) sünnetinde aile içindeki hak, görev ve sorumluluklar ayrıntılı biçimde ele alınarak; evlilik, karşılıklı sorumluluk bilinciyle kurulan bir emanet ve sözleşme olarak tanımlanır.

Kur’an Aileyi Nasıl Tanımlar? (Nisâ 4/34 Açıklaması)

Kur’an’da aile içi sorumlulukların çerçevesi özellikle Nisâ Suresi 34. ayette belirlenir. Ayette erkekler için kullanılan “kavvâm” kavramı, klasik tefsirlerde koruyup gözeten, sorumluluk üstlenen ve ailenin geçimini sağlayan kişi anlamında açıklanır (DİA, “Nüşûz”).

Bu kavram, erkek için bir üstünlük değil, aksine daha ağır bir sorumluluk yükü olarak değerlendirilir. İslami kaynaklarda kavvâmlığın, aile düzenini ayakta tutmaya yönelik bir görev olduğu özellikle vurgulanır.

Ayetin devamında kadınlar: “Sâliha (iyi, erdemli), aile huzurunu koruyan, eşin yokluğunda emanet bilinciyle hareket eden” kimseler olarak tanımlanır (Nisâ 4/34). Klasik tefsirlerde bu ifadeler; sadakat, güven, aile mahremiyetini koruma ve evlilik birliğine katkı sağlama şeklinde yorumlanır.

İslam’da Kadının Aile İçindeki Hak ve Sorumlulukları

Kur’an ve hadislerde kadının aile içindeki konumu adalet, merhamet ve güven kavramlarıyla çerçevelenir; bu doğrultuda İslam’da kadın hakları ve aile içi sorumlulukları şu temel esaslara dayanır:

Kadının Temel Hakları

• Nafaka ve maddi güvence hakkı (Nisâ 4/34)
• Güvenli bir aile ortamında yaşama hakkı
• Eşinden iyi muamele görme hakkı (Müslim, “Radâ”, 62)
• Saygı ve korunma hakkı

Kadının Sorumlulukları

• Aile mahremiyetini korumak
• Evlilik sadakatine bağlı kalmak
• Eşine karşı iyi geçim sahibi olmak
• Aile düzenine katkıda bulunmak

Hz. Peygamber (s.a.v.), “Müminlerin iman bakımından en olgun olanı, ahlâkı en güzel olanıdır. Ailesine karşı en güzel davranan da odur.” buyurarak (Tirmizî, “Radâ”, 11) aile içi ahlâkın önemine dikkat çeker. Hz. Muhammed’in (s.a.v.) örnekliği, Peygamber’in (a.s.) aile hayatı üzerinden aile ahlâkını şekillendirir. O’nun eşlerine ve çocuklarına olan muamelesi bizler için her zaman en büyük rehberdir.

İslam’da Erkeğin Aile İçindeki Hak ve Sorumlulukları

İslam’da erkeğin aile içindeki görevleri; koruma, geçim temini ve adaletli davranma esasına dayanır. Kur’an, erkeğe verilen sorumlulukların ağır bir yükümlülük olduğunu açıkça ortaya koyar (Nisâ 4/34).

İslam aile hukukunda kadının hak ve sorumlulukları olduğu kadar, ailenin hamisi ve yöneticisi olarak erkeğin de üzerine düşen mühim vecibeler mevcuttur; bu kapsamda İslam’da aile yapısı içerisinde erkeğin başlıca görevleri şunlardır:

Erkeğin Başlıca Görevleri

• Ailenin maddi ihtiyaçlarını karşılamak (nafaka)
• Eşini ve ailesini korumak
• Aileyi adaletle yönetmek
• Eşine karşı incelik ve nezaketle davranmak

Hz. Peygamber’in (s.a.v.), “Sizin en hayırlınız, ailesine karşı en hayırlı olanınızdır.” (İbn Mâce, “Nikâh”, 50) buyruğu, aile sorumluluğunu açıkça tanımlar.

Eşlerin Birbirine Karşı Ortak Sorumlulukları

İslam’a göre aile, karşılıklı sorumluluk ve dayanışma esasına dayanır. Eşlerin ortak görevleri şunlardır:

• Sevgi ve merhameti diri tutmak
• Sadakat ve güveni korumak
• Birbirine destek olmak
• Aile içi iletişimi canlı tutmak
• Çocukların eğitimi konusunda birlikte hareket etmek

Kur’an’da yer alan “Onlarla iyi geçinin.” buyruğu (Nisâ 4/19), aile hayatının temel ilkesini oluşturur. Ayrıca, Kur’an’da aile düzeni, İslam’da kadın hakları bağlamında da titizlikle ele alınır. Bu ilahi buyruklar, eşlerin birbirine sadece eş değil, aynı zamanda birer emanet olduğunu hatırlatır.

İslam’da Aile İçinde Şiddet ve Zorlama Yasaktır

İslam kaynaklarında aile içinde her türlü şiddet, baskı ve kırıcı tutum açıkça yasaklanır. Hz. Peygamber’in (s.a.v.) ailesine karşı şefkatli tutumu, İslam’ın aile anlayışının merhamet temelli olduğunu gösterir (Buhârî, “Edeb”, 39).

Kur’an ve Sünnet’e Göre Sağlıklı Aile Düzeni

İslâm’a göre aile; sevgi, merhamet, adalet ve karşılıklı sorumluluk üzerine kuruludur. Kadın ve erkeğin görevleri birbirini tamamlayan bir bütünlük oluşturur. Kur’an’ın hükümleri ve Hz. Peygamber’in (s.a.v.) örnekliği, günümüzde de sağlıklı ve dengeli bir aile yapısının nasıl korunacağını göstermeye devam ediyor.

Aile sadece eşlerden ibaret değildir; çocuk terbiyesi ise İslam’da çocuk eğitimi ilkeleriyle birlikte değerlendirilir. Gelecek nesiller bu sağlam temeller üzerinde yükselir.

Eşlerin Birbirlerine Karşı Hak ve Sorumlulukları Nelerdir?

Faydalanılan Kaynaklar:

• Dergipark’ta yer alan akademik makaleler,
• TDV İA,
• Diyanet yayınları