Din Çeşitleri: İlahi ve Beşeri Dinler Nelerdir?

İslâmî kaynaklara göre ilâhî ve beşerî dinler nelerdir? Dinlerin tasnifi, hak ve tahrif ayrımı ile inançsızlık akımlarının özelliklerini öğrenin.

İnanç sistemleri; kaynağını doğrudan Allah’tan alan ilâhî dinler ve insan aklı ile kültürünün bir ürünü olan beşerî dinler şeklinde sınıflandırılır.

Din Çeşitleri Nelerdir?

İslâmî literatür, bu temel ayrımı inançların kaynağı ve ortaya çıkış biçimini esas alarak kategorize eder. Kur’ân-ı Kerîm ve klasik âlimler, insanlık tarihindeki inanç tecrübelerini bu tasnifle açıklar.

İlâhî Din Nedir?

“İlâhî” kelimesi sözlükte; Allah’a nispet edilen veya Allah’tan gelen anlamına gelir (İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab). Terim olarak ilâhî din ise, Allah tarafından peygamberler aracılığıyla ve vahiy yoluyla insanlığa bildirilen nizamı ifade eder (Tehânevî, Keşşâfu Istılâhâti’l-Fünûn).

Kur’ân-ı Kerîm’de ilâhî dinlerin özünün aynı olduğu ve tevhid inancına dayandığı vurgulanır. Nitekim Hz. Nûh, Hz. İbrâhim, Hz. Mûsâ, Hz. Îsâ ve Hz. Muhammed’in (a.s.) insanlığa aynı temel mesajı tebliğ ettiği belirtilir (Âl-i İmrân, 3/19; eş-Şûrâ, 42/13).

İlâhî Dinlerin Ortak Özellikleri

İslâm âlimlerine göre vahyî dinlerin ortak özellikleri şu şekilde sıralanır:

• Kaynaklarının vahiy olması,
• Tevhid inancını esas almaları,
• Ahlâk, ibadet ve hukuk ilkelerini içermeleri,

İnsanları dünya ve âhiret mutluluğuna yönlendirmeleri (Fahreddin er-Râzî, Tefsîru’l-Kebîr; Gazzâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn).

Hak Din ve Tahrif Edilmiş Din Ayrımı

İslâmî literatürde ilâhî dinler, “hak din” ve “tahrif edilmiş din” şeklinde de tasnif edilir. Kur’ân-ı Kerîm’e göre Allah katında geçerli olan yegâne din İslâm’dır (Âl-i İmrân, 3/19). Bununla birlikte, Hz. Mûsâ ve Hz. Îsâ’ya (a.s.) gönderilen dinlerin asıllarının hak olduğu, ancak zamanla insan müdahalesiyle değişikliğe uğradığı ifade edilir (el-Bakara, 2/75).

Bu çerçevede hak din, kaynağı vahiy olan ve bozulmamış ilâhî sistemi; tahrif edilmiş din ise aslı ilâhî olup sonradan özünden saptırılmış inançları temsil eder.

Beşerî Din Nedir?

“Beşerî” kelimesi sözlükte insana ait ve insan kaynaklı anlamlarını taşır. İslâm düşüncesinde beşerî dinler; ilâhî vahye dayanmayan, insan aklı, kültürü ve gelenekleri doğrultusunda şekillenen sistemler olarak tanımlanır (İzmirli İsmail Hakkı, Yeni İlm-i Kelâm).

Özellikle bu inançların, ilâhî mesajların unutulması veya terk edilmesi sonucu ortaya çıktığı kabul edilir. Beşerî sistemlerde çoğunlukla çok tanrıcılık, tabiat kutsaması veya sembolik kutsallık anlayışı görülür (Taberî, Câmiʿu’l-Beyân; İbn Kesîr, Tefsîr; Gazzâlî, el-İktisâd fi’l-İʿtikād).

İslâmî Literatürde Beşerî İnanç Örnekleri

Klasik dinler tarihinde; putperestlik (veseniyye), Mecûsîlik, Brahmanizm, Hinduizm ve Budizm beşerî dinler kapsamında değerlendirilir. Taoizm ve Konfüçyanizm ise daha çok ahlâk merkezli felsefî-dinî yapılar olarak ele alınır (Şehristânî, el-Milel ve’n-Nihal).

Modern İnançsızlık Akımları

İslâm âlimleri; ateizm, deizm ve agnostisizm gibi yaklaşımları birer din olarak değil, inançsızlık biçimleri olarak görür.

• Ateizm: Yaratıcıyı tamamen reddeder.
• Deizm: Tanrı’yı kabul etse de vahyi ve peygamberliği kabul etmez.
• Agnostisizm: Tanrı’nın varlığının bilinemeyeceğini savunur.

Dolayısıyla bu akımlar, ilâhî rehberlikten kopuşun modern yansımaları olarak nitelendirilir (İmam Mâturîdî, Kitâbü’t-Tevhîd).

Özetle; Kur’ân-ı Kerîm’e göre vahye dayanmayan inanç sistemleri, insanı nihai hakikate ulaştırmada yeterli görülmez. Bu nedenle İslâm, insanlığı her dönemde tevhid esasına dayalı tek bir ilâhî dine davet eder.

Dinlerin Sınıflandırılması | Diyanet