Deprem Nedir, Nasıl Oluşur; Sebepleri Neler?

Aktif fay hatları üzerinde yaşayanlar için hayati soru: Deprem nedir, nasıl oluşur? İşte bilimsel gerçeklerden tarihsel acılara, depremin anatomisi..

Yerin derinliklerinde biriken devasa enerjinin saniyeler içinde yeryüzüne ulaşmasıyla meydana gelen deprem sarsıntıları, Türkiye gibi aktif fay hatları üzerindeki ülkelerde hayati bir gündem maddesi olmayı sürdürüyor.

Saniyeler İçinde Gelen Yıkım: Deprem Nedir?

Deprem, sadece bir sarsıntı değil, yerin altındaki devasa bir enerji boşalımıdır. Literatürde bu olgu, otoriteler tarafından iki temel şekilde tanımlanıyor:

• Sismolojik Bakış: Yer kabuğu içindeki kırılmalar nedeniyle ani olarak ortaya çıkan titreşimlerin, dalgalar hâlinde yayılarak yeryüzünü sarsmasıdır. (AFAD)
• Jeolojik Bakış: Levhaların sürekli hareketiyle biriken muazzam enerjinin, fay hattı boyunca kırılarak boşalmasıdır. (MEB / Kandilli)

Depremlerin Sebepleri: Deprem Neden Olur?

Uzmanlar, yeryüzündeki sarsıntıların perde arkasındaki nedenleri oluşum biçimlerine göre üç ana başlıkta topluyor:

• Tektonik Hareketler: En yıkıcı grup! Türkiye’nin kabusu olan KAF (Kuzey Anadolu) ve DAF (Doğu Anadolu) fay hatlarındaki levha hareketliliği bu grupta yer alıyor. (MTA)
• Volkanik Faaliyetler: Magmanın yeryüzüne çıkış çabası sarsıntıları tetikler; ancak aktif yanardağımız olmadığı için ülkemizde bu tür görülmüyor. (USGS)
• Çöküntü Depremleri: Yer altındaki boşlukların veya mağaraların çökmesiyle oluşur. Özellikle Konya ve çevresindeki obruk oluşumları bu türün en net örneğidir. (MTA)

Türkiye’nin Acı Hafızası: Tarihteki En Büyük 10 Deprem

Anadolu toprakları “Küçük Kıyamet” olarak adlandırılan pek çok depremle sarsıldı. İşte tarihimizdeki en yıkıcı 10 sarsıntı:

• 1939 Erzincan: 7.9
• 2023 Kahramanmaraş (Pazarcık): 7.7
• 2023 Kahramanmaraş (Elbistan): 7.6
• 1944 Bolu-Gerede: 7.6
• 1976 Van-Çaldıran: 7.5
• 1999 Kocaeli-Gölcük: 7.4
• 1912 Mürefte (Tekirdağ): 7.3
• 1943 Tosya-Ladik: 7.2
• 2011 Van-Erciş: 7.2
• 1999 Düzce: 7.2

Depremin Hikmeti: Manevi Boyut, Tedbir ve Tevekkül

Deprem, bilimsel bir doğa olayı olmasının yanı sıra insanoğluna derin mesajlar veren hikmetli bir süreçtir. Bu boyut, İslam düşünce geleneğinde şu üç temel tespitle açıklanıyor:

• Aczini Anlamak: İnsan, kurduğu devasa şehirlerin bir sarsıntı karşısındaki kırılganlığını görerek kendi sınırlılığını ve mutlak güç karşısındaki konumunu fark ediyor. (Sünnetullah / Evrenin Yasaları)
• Sorumluluk Bilinci (Emanete Riayet): Yaşanılan binaların sağlamlığı ve can güvenliğini sağlama sorumluluğu doğrudan bir “emanet” bilincidir. Bilimin gerektirdiği tedbirleri (sağlam yapı vb.) almamak, ağır bir manevi mesuliyet ve kul hakkı doğuruyor. (İslam Fıkhı / Sorumluluk İlkesi)
• Dayanışma İmtihanı: Sarsıntılar, toplumun merhamet ve kenetlenme kabiliyetini ölçen çetin sınavlardır. Bilinmelidir ki; tedbir kulun görevi, takdir ise yaratıcının hükmüdür; ancak tedbir alınmadan (esbaba tevessül edilmeden) yapılan tevekkül, inanç esaslarına göre eksik ve hatalıdır. (Akaid / Tevekkül Anlayışı)