Anadolu’daki İlk Camiler: En Eski 15 Mabed

Anadolu’daki ilk camiler, inşa tarihleri ve mimari özellikleriyle bu foto galeride yer alıyor. 15 kadim yapı, İslam’ın Anadolu’daki ilk izlerini yansıtıyor.

Anadolu toprakları, VII. yüzyıldan itibaren İslam medeniyetinin mimari diliyle şekillendi. Fethin nişanesi ve yeni bir yerleşimin merkezi olan bu camiler, coğrafyamızın en eski medeniyet mühürleridir. UNESCO listesindeki eserleri de kapsayan bu seçki, bin yılı aşkın bir tarihin taşlara işlenen hikâyesini sunuyor.

İslam’ın Anadolu’daki İlk İzleri: Camiler

Anadolu’da İslam’ın ilk mühürlerini taşıyan bu camiler, fethedilen şehirlerde yeni bir düzenin temelini attı. Erken dönem mimarinin özelliklerini günümüze taşıyan en kadim yapılar şunlardır:

1. Habib-i Neccar Camii (Antakya)

Habib-i Neccar Camii, Antakya’nın Hz. Ömer döneminde fethedilmesinden sonra Ebu Ubeyde bin Cerrah tarafından 638 yılında inşa edildi.

Öne Çıkan Özellikler: Anadolu’da inşa edilen ilk cami olarak kabul ediliyor. Roma dönemine ait bir tapınağın kalıntıları üzerine kuruldu. Caminin içerisinde, Hz. İsa’nın havarilerine iman eden ilk kişi olduğuna inanılan Habib-i Neccar’ın türbesi yer alıyor. (kulturportali.gov.tr)

2. Harran Ulu Camii (Şanlıurfa)

Harran Ulu Camii, Emevî Halifesi II. Mervan döneminde 744–750 yılları arasında inşa edildi.

Öne Çıkan Özellikler: Anadolu’nun ilk anıtsal camisi olarak kabul ediliyor. Avlusu, erken dönem İslam dünyasının en önemli eğitim merkezlerinden biri olan Harran İslam Üniversitesi ile aynı yerleşke içerisinde bulunuyor. Emevî mimarisinin Anadolu’daki başlıca örneklerinden biri. (sanliurfa.gov.tr)

3. Ani Ebu’l Manucehr Camii (Kars)

Ani Ebu’l Manucehr Camii, Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan’ın vassalı Ebu’l Manucehr tarafından 1072 yılında inşa edildi.

Öne Çıkan Özellikler: Anadolu’da Türkler tarafından inşa edilen ilk cami olarak biliniyor. Sekizgen minaresi ve Arpaçay Vadisi’ne hâkim konumuyla dikkat çekiyor. Ani’nin İslamlaşma sürecinin en önemli mimari belgeleri arasında yer alıyor. (kars.gov.tr)

4. Diyarbakır Ulu Camii (Diyarbakır)

Diyarbakır Ulu Camii, Selçuklu Sultanı Melikşah tarafından Şam Emevi Camii örnek alınarak, XI. yüzyılın sonlarında (1091 civarında) inşa edildi.

Öne Çıkan Özellikleri: Diyarbakır Ulu Camii, İslam dünyasında “5. Harem-i Şerif” olarak anılıyor. Plan şeması ve avlu düzeni, Şam’daki Emevi Camii ile bilinçli bir benzerlik taşıyor. Caminin, sahabe neslinin namaz kıldığı mekânlardan biri olması, yapıya sıradan bir tarihî eser olmanın ötesinde manevî bir kimlik kazandırıyor. Osmanlı ve Artuklu dönemlerinde yapılan eklemelerle bugünkü hâlini alıyor. (Görsel: Vakıflar Genel Müdürlüğü)

5. Konya Alaeddin Camii (Konya)

Konya Alaeddin Camii’nin inşasına I. Rükneddin Mesud döneminde 1150 yılında başlandı, yapı I. Alaeddin Keykubad tarafından 1221 yılında tamamlandı.

Öne Çıkan Özellikler: Anadolu Selçuklu Devleti’nin en eski ve en büyük camilerinden biri olan bu yapı, Alâaddin Tepesi üzerinde inşa edildi. Sekiz Selçuklu sultanının türbesini barındırıyor. Antik dönemden devşirilen sütunlar, camiye çok katmanlı bir tarihî kimlik kazandırıyor. (konya.gov.tr)

6. Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (Sivas)

Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Mengücekli beyi Ahmed Şah ve eşi Turan Melek tarafından 1228–1229 yıllarında inşa edildi.

Öne Çıkan Özellikler: Türkiye’den UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giren ilk mimari eser. Taş kapılarındaki benzersiz bezemeler, Orta Çağ İslam sanatının zirvesi olarak kabul ediliyor. Motiflerin tekrar etmemesi, “birlik” anlayışını simgeliyor. (kulturportali.gov.tr)

7. Siirt Ulu Camii (Siirt)

Siirt Ulu Camii, Büyük Selçuklu Sultanı Mugisüddin Mahmud tarafından 1129 yılında inşa edildi.

Öne Çıkan Özellikler: Çinilerle süslü eğik minaresi ile tanınıyor. Tuğla işçiliği, Selçuklu mimarisi ile Mezopotamya etkilerini bir araya getiriyor. Anadolu’daki en özgün minare örneklerinden biri olarak kabul ediliyor. (Görsel: Mustafa Cambaz)

8. Huand Hatun Camii (Kayseri)

Huand Hatun Camii, Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad’ın eşi Mahperi Huand Hatun tarafından 1238 yılında yaptırıldı.

Öne Çıkan Özellikler: Cami, medrese, hamam ve türbeden oluşan bir külliyenin merkezinde yer alıyor. Selçuklu taş işçiliğinin en zarif örneklerini barındırıyor. (Görsel: AA)

9. Afyonkarahisar Ulu Camii (Afyonkarahisar)

Afyonkarahisar Ulu Camii, Selçuklu Veziri Sahip Ata Fahreddin Ali’nin oğlu Nusretüddin Hasan tarafından 1272–1277 yılları arasında inşa edildi.

Öne Çıkan Özellikler: “Kırk Direkli Cami” olarak biliniyor. Çivi kullanılmadan inşa edilen ahşap tavanı ve sütunlarıyla Anadolu ahşap mimarisinin başyapıtları arasında yer alıyor.

10. Erzurum Ulu Camii (Erzurum)

Erzurum Ulu Camii, Saltuklu Emiri Nasreddin Aslan Mehmet tarafından 1179 yılında yaptırıldı.

Öne Çıkan Özellikler: “Atabey Camii” adıyla da biliniyor. Yedi nefli planı ve kalın taş sütunlarıyla Doğu Anadolu’daki erken Türk-İslam mimarisinin temel örneklerinden biri. (Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü)

11. Niksar Ulu Camii (Tokat)

Niksar Ulu Camii, Danişmendli hükümdarı Nizameddin Yağıbasan tarafından 1145 yılında yaptırıldı.

Öne Çıkan Özellikler: Danişmendli mimarisinin günümüze ulaşan en büyük ve anıtsal yapılarından biri. Anadolu’daki Türk yerleşiminin erken dönem izlerini taşıyor. (Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü)

12. Beyşehir Eşrefoğlu Camii (Konya)

Beyşehir Eşrefoğlu Camii, Eşrefoğlu Süleyman Bey tarafından 1296–1299 yılları arasında inşa edildi.

Öne Çıkan Özellikler: Dünyanın en büyük ve özgün hâliyle korunmuş ahşap direkli camisi. Ortasındaki kar kuyusu, iç mekân nemini dengeleyen ileri bir mühendislik çözümü sunuyor. (konya.gov.tr)

13. Bursa Ulu Camii (Bursa)

Bursa Ulu Camii, Osmanlı Sultanı Yıldırım Bayezid tarafından 1396–1399 yılları arasında yaptırıldı.

Öne Çıkan Özellikler: Osmanlı mimarisinde çok kubbeli cami tipinin en gelişmiş örneklerinden biri. İçindeki şadırvan ve büyük hat levhalarıyla tanınıyor. (bursa.gov.tr)

14. Sivrihisar Ulu Camii (Eskişehir)

Sivrihisar Ulu Camii, Selçuklu döneminde 1232 yılında inşa edildi, Hz. Mevlana’nın müridi Emineddin Mikail tarafından yenilendi.

Öne Çıkan Özellikler: 67 ahşap sütunuyla Anadolu’nun en büyük ahşap direkli camilerinden biri. UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alıyor. (Sivrihisar Belediyesi)

15. Mardin Ulu Camii (Mardin)

Mardin Ulu Camii, Artuklu hükümdarı Kutbeddin İlgazi tarafından 1176 yılında inşa edildi.

Öne Çıkan Özellikler: Dilimli kubbesi ve zarif minaresiyle Mardin silüetinin en belirleyici yapılarından biri. Artuklu mimarisinin başyapıtları arasında gösteriliyor. (mardin.gov.tr)

Anadolu’daki en eski camileri fotoğrafları ve tarihsel bağlamlarıyla incelemek, bu topraklarda İslam’ın izlerini mekân üzerinden okumayı mümkün kılıyor.

Anadolu’daki İlk Türk Camisi: Ani Ebu’l Menuçehr Camii | Gündem Ötesi