Allah Kimdir, Nasıl Bir Varlıktır?

Bütün alemlerin Rabbi olan Allah kimdir, nasıl bir varlıktır? O’nu diğer varlıklardan ayıran temel farklar nelerdir? İslami kaynakların ışığında Allah inancı üzerine derin bir inceleme.

İslâm inancının temelini oluşturan Allah anlayışı, Kur’an ve sahih hadisler ışığında şekillenen tevhid inancının merkezinde yer alıyor. Klasik kelâm kaynaklarında Allah, “varlığı zorunlu olan ve bütün övgülere lâyık zât” olarak tanımlanıyor (Ebû’l-Hasan el-Eş’arî, el-İbâne, c. 1, s. 12; Ebû Mansûr el-Maturîdî, et-Tevhid, c. 1, s. 8).

Allah’ı Tanımak: Marifetullah

İslâm düşüncesine göre Allah’ı tanımak (marifetullah), insanın bu dünyadaki en yüce gayesi ve manevi tekâmülünün temelidir. Allah’ın zâtı (mahiyeti), yani “ne olduğu” meselesi, sınırlı bir akıl olan insanın ihata edemeyeceği kadar yüce kabul edilir. Sınırlı bir akla sahip olan insanın, sınırsız olan Allah’ın zâtını tam olarak kuşatması mümkün değildir (DİA, “Allah” maddesi, c. 2, s. 471-475).

Buna karşın Allah’ı tanımak; O’nun kâinata yansıyan isimleri, Kur’an’da bildirilen kâmil sıfatları ve yarattığı eserlerdeki muazzam sanatın tefekkürü üzerinden mümkündür. O’nun yarattığı eserlerdeki sanatı görmek, akıl yoluyla bir yaratıcının varlığını tasdik etmek ve vahiyle bildirilen özelliklerini kalben kabullenmekle gerçekleşir. Bu süreçte akıl bir rehber olarak yaratıcıyı tasdik ederken; kalp ve vahiy, O’nun yüce mahiyetini doğru bir zeminde anlamanın asıl dayanağı olur (Diyanet İlmihali, “İman” bölümü, c. 1, s. 72).

Allah Kimdir?

İslâm literatüründe “Allah” lafza-i celâli, bütün kemal sıfatları kendisinde toplayan Yüce Yaratıcı’nın özel ve en kapsamlı adı olarak kabul ediliyor. Bu isim, başka hiçbir varlık için kullanılamayan, ilahlık vasfını sadece O’na has kılan eşsiz ve câmi (kapsayıcı) bir isimdir (DİA, “Allah” maddesi, c. 2, s. 480). Kur’an-ı Kerim’e göre O, “göklerin ve yerin Rabbi”, “her şeyin tek yaratıcısı” ve “her an yaratmayı ve nizamı sürdüren” mutlak kudret sahibidir (Sa’duddîn et-Teftâzânî, Şerhu’l-Akâidi’n-Nesefiyye, s. 22–24).

Allah Nasıl Bir Varlıktır?

İslâm düşünce geleneğinde Allah, vâcibu’l-vücûd, yani varlığı kendinden ve zorunlu olan varlık olarak tarif ediliyor. Bu kavram, O’nun varlığının bir başkasına muhtaç olmadığını ve yokluğunun düşünülmesinin imkânsızlığını ifade eder (DİA, “Vâcibü’l-vücûd” maddesi, c. 42, s. 423). Bu tanım çerçevesinde Allah’ın varlık yapısı şu temel özelliklerle açıklanıyor:

• Kıdem (Ezeliyet): Varlığının bir başlangıcı yoktur; O, her şeyden öncedir.
• Bekâ (Ebediyet): Varlığının bir sonu yoktur; her şey yok olduktan sonra da varlığı devam edecektir.
• Kıyâm bi-nefsihî: Varlığını sürdürmek için hiçbir mekâna, zamana veya sebebe muhtaç değildir.
• Muhâlefetün li’l-havâdis: Sonradan yaratılmış olan hiçbir varlığa, hayale veya tasavvura benzemez.

Kur’an-ı Kerim’de bu eşsizlik ve benzersizlik; “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur” (Şûrâ, 42/11) ayetiyle kesin bir hükme bağlanıyor. İslâm âlimleri de bu ayeti esas alarak Allah’ın madde, cisim veya herhangi bir şekil olmaktan uzak olduğunu vurgular (Ebû’l-Hasan el-Eş’arî, el-İbâne, c. 1, s. 15).

Allah’ın Özellikleri Nelerdir?

İslâm âlimleri, Kur’an-ı Kerim ve hadisler ışığında Allah’ın özelliklerini daha iyi anlayabilmemiz için O’nun sıfatlarını iki ana başlıkta toplar:

1. Zâtî Sıfatlar (Sadece Allah’a Mahsus Olanlar)

Bu sıfatlar sadece Allah’ın şanına layıktır ve başka hiçbir varlıkta bulunması mümkün değildir. Bunlar; varlığı kendinden olmak, başlangıcı ve sonu olmamak, tek olmak, yarattıklarına benzememek ve hiçbir şeye muhtaç olmamaktır (Ebû Mansûr el-Maturîdî, et-Tevhid, c. 1, s. 10).

2. Subûtî Sıfatlar (Mutlak ve Sonsuz Olan Özellikler)

Allah’ın canlı olması (Hayat), her şeyi bilmesi (İlim), dilediğini yapması (İrade), her şeye gücünün yetmesi (Kudret), her şeyi işitip görmesi (Semi ve Basar), konuşması (Kelâm) ve yoktan var etmesi (Tekvin) bu gruptadır. Bizlerde bu özelliklerin çok sınırlı örnekleri bulunsa da, Allah’ta bu sıfatlar sonsuz ve kusursuzdur (c. 2, s. 50).

Örnek: “O, her şeyi hakkıyla bilendir.” (Mülk, 67/14); “Allah, her şeye gücü yetendir.” (Bakara, 2/20).

“Allah” İsmi Neden Özeldir?

İslâm inancına göre “Allah” ismi, diğer tüm güzel isimleri (Esmâ-i Hüsnâ) ve sıfatları içinde barındıran en kapsamlı isimdir. Bu isim, Yüce Yaratıcı’nın zatına has olduğu için başka hiçbir varlık için kullanılamaz (Beyhakî, Kitâbü’l-Esmâ ve’s-Sıfât, s. 12). Rahmân, Rahîm, Alîm ve Hakîm gibi diğer tüm isimler, bu özel ismin farklı yönlerini, yani Allah’ın şefkatini, merhametini ve sonsuz bilgisini bizlere açıklar.

İslâm’da Allah İnancının Özü

Tüm bu bilgiler ışığında İslâm geleneğindeki Allah anlayışını şu temel maddelerle özetlemek mümkün. Allah;

• Tek, eşsiz ve benzersizdir.
• Varlığının başlangıcı ve sonu olmayandır.
• Kâinatı yoktan var eden ve her an yaratmaya, yönetmeye devam edendir.
• Her şeyi bilen, gören, işiten; sonsuz kudret ve rahmet sahibidir.
• Bütün övgülere lâyık olan mutlak ilâhtır.

İslâm’ın temel kaynakları olan Kur’an ve hadislerin yanı sıra köklü kelâm geleneği de insanın; Allah’ı isimleriyle tanımasını, sıfatlarıyla bilmesini ve hayatı boyunca yalnızca O’na yönelmesini esas alıyor (Ebû’l-Hasan el-Eş’arî, el-İbâne, c. 1, s. 12–20; Ebû Mansûr el-Maturîdî, et-Tevhid, c. 1, s. 8–15; Beyhakî, Kitâbü’l-Esmâ ve’s-Sıfât, s. 8–12).

Kimdir Allah? – Kafama Takıldı 3. Bölüm | Diyanet TV