Farabi Kimdir? Hayatı ve Eserleri

Muallim-i Sani olarak bilinen Farabi kimdir? Hayatı, felsefesi, eserleri ve bilim dünyasına katkıları hakkında tüm detaylar bu haberde.

Bilimleri sınıflandıran ve mantığı bağımsız bir disiplin hâline getiren Farabi; İbn Sina başta olmak üzere pek çok düşünürü etkileyerek hem İslâm dünyasında hem Batı’da kalıcı izler bıraktı.

Muallim-i Sani Farabi Kimdir?

İslâm düşünce tarihinin en etkili isimlerinden Fârâbî, milâdî 870 yılında Farab (Otrar) bölgesinde doğdu. Kaynakların çoğunda onun Türk asıllı olduğu belirtilir (İbn Hallikân, Vefeyâtü’l-a‘yân; İbn Ebû Usaybia, Uyûnü’l-enbâ’). Abbâsîler döneminde yaşayan filozof; mantık, musiki, metafizik ve siyaset teorisinde derinleşerek İslâm felsefesinin kurucu isimlerinden biri hâline geldi.

Eğitim Hayatı ve Gelişimi

Eğitimi Farab’da başlayan Fârâbî; Merv, Bağdat ve Şam gibi dönemin ilim merkezlerinde yetişti. Bağdat’ta Aristoteles’in eserleri üzerinde yıllarca çalışarak mantık ve felsefede yetkinlik kazandı. Hayatının son dönemini Şam’da sade bir şekilde geçirirken, bir yandan eserlerini yazdı bir yandan da talebeler yetiştirdi (Beyhakī, Tetimme Sivâni’l-hikme).

Neden “İkinci Öğretmen” Olarak Anılır?

Fârâbî’ye ‘Muallim-i Sânî’ (İkinci Öğretmen) denilmesinin sebebi, felsefe tarihinde Aristoteles’ten sonra en büyük sistem kurucu filozof kabul edilmesidir. Fârâbî, Aristoteles’in mantık külliyatını yorumlayıp yeniden düzenledi ve mantığı İslâm dünyasında bağımsız ve tutarlı bir disiplin hâline getirdi (İbnü’n-Nedîm, el-Fihrist; Sâid el-Endelüsî, Tabakâtü’l-ümem).

Kimleri Etkiledi ve Yetiştirdi?

Fârâbî’nin doğrudan yetiştirdiği isimler arasında Yahyâ b. Adî bulunur (İbnü’l-Kıftî, Târîhu’l-hükemâ). Ancak onun asıl etkisi, geniş bir coğrafyaya yayılan düşünce sistemiyle ortaya çıkıyor. Klasik kaynaklarda filozofun; İbn Sînâ, İbn Rüşd, İbn Bâcce ve Sühreverdî gibi isimler üzerinde güçlü izler bıraktığı ifade edilir (İbn Tufeyl, Hay b. Yakzân).

Düşüncesi ve Bilime Katkıları

Fârâbî’ye göre insanın nihai amacı mutluluktur. Bu mutluluğa bireyin ancak erdemle, toplumun ise “el-Medînetü’l-fâzıla” (erdemli şehir) düzeniyle ulaşabileceğini savunur. Devleti bir mutluluk aracı olarak gören filozof, yöneticiyi “filozof-kral” anlayışıyla tanımlar (Fârâbî, el-Medînetü’l-fâzıla, s. 164).

Bilime temel katkıları:

• Mantığı bağımsız bir bilim hâline getirmesi,
• Bilimleri (İhsâü’l-ulûm) sınıflandırması,
• Musikiyi matematiksel temelde incelemesi (Fârâbî, el-Mûsîka’l-kebîr).

Vefatı ve Kabri

Hayatının son yıllarını Hamdânî hükümdarı Seyfüddevle’nin himayesinde, saray imkânlarına rağmen oldukça mütevazı bir derviş hayatı sürerek geçirdi. Fârâbî, milâdî 950 (hicrî 339) yılında seksen yaşlarındayken Şam’da vefat etti.

Cenaze namazı bizzat hükümdar Seyfüddevle ve devlet erkânı tarafından kılındıktan sonra Babü’s-Sağîr Kabristanı’na defnedildi (Ebü’l-Ferec, Târîhu muhtasari’d-düvel; İbn Ebû Usaybia).

Başlıca Eserleri

Fârâbî’nin farklı disiplinlerde 100’ü aşkın eser verdiği rivayet ediliyor (İbnü’l-Kıftî). En bilinen çalışmaları şunlardır:

• el-Medînetü’l-fâzıla
• İhsâü’l-ulûm
• Tahsilü’s-saâde
• el-Mûsîka’l-kebîr
• Kitâbü’l-Hurûf

Hikmetli Sözlerinden Seçkiler

Klasik kaynaklarda Fârâbî’ye atfedilen hikmetli sözlerden birkaç örnek:

• “Erdem, insanın kendini bilmesiyle başlar.” (İbn Ebû Usaybia)
• “Bilgi insanı hakikate ulaştırır; akıl onu idrak etmeyi sağlar.” (Taşköprizâde)
• “Toplumun düzeni, yöneticinin hikmet sahibi olmasına bağlıdır.” (İbn Hallikân)
• “Mutluluk, en yüce iyidir; ona ancak gerçek erdemle ulaşılır.” (İbn Tufeyl)

Kaynakça:

• Beyhakī, Tetimme Sivâni’l-hikme (nşr. Muhammed Kürd Ali), Şam.
• Ebü’l-Ferec İbnü’l-İbrî, Târîhu muhtasari’d-düvel (nşr. Antun Salhani), Beyrut.
• Fârâbî, el-Medînetü’l-fâzıla (nşr. Albert Nasrî Nâdir), Beyrut.
• İbn Ebû Usaybia, ‘Uyûnü’l-enbâ’ fî tabakâti’l-etıbbâ’ (nşr. Nizâr Rızâ), Beyrut.
• İbn Hallikân, Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâ’ü ebnâ’iz-zamân (thk. İhsan Abbas), Beyrut.
• İbn Tufeyl, Hay b. Yaḳẓân (nşr. Albert Nasrî Nâdir), Beyrut.
• İbnü’l-Kıftî, İhbârü’l-ulemâ’ bi-ahbâri’l-hükemâ (nşr. Julius Lippert), Leipzig 1903.
• İbnü’n-Nedîm, el-Fihrist (nşr. Rızâ Teceddüd), Tahran.
• Sâid el-Endelüsî, Tabakâtü’l-ümem (nşr. Hayat Bû Alvân), Beyrut.
• Taşköprizâde, Miftâhu’s-saâde ve misbâhu’s-siyâde, Kahire.

Farabi’nin Hayatı | TRT Avaz