Edebiyat Akımları, Özellikleri ve Temsilcileri

Edebiyat akımları nelerdir, bu akımların temel özellikleri ve temsilcileri kimlerdir, Türk edebiyatı üzerindeki etkileri nasıl şekillenmiştir?

Edebiyat akımları; belirli bir tarihsel dönemde sanatçıların ortak estetik anlayışlar, dünya görüşleri ve anlatım biçimleri etrafında birleşerek oluşturdukları edebî yönelimlerdir. Bu akımlar, MEB Türk Dili ve Edebiyatı öğretim programında yer aldığı üzere; edebî metinlerin dönem–zihniyet–toplum ilişkisi içinde değerlendirilmesini sağlar (MEB TDE Öğretim Programı; Wellek & Warren, Theory of Literature, “Literary Movements” bölümü).

Edebiyat Akımlarının Temel Özellikleri

MEB kazanımlarına göre bir edebiyat akımını incelerken şu dört temel esas göz önünde bulundurulur:

• Dönemin sosyal, siyasî ve felsefî şartlarıyla ilişkilendirme
• Metin–akım ilişkisinin kurulması
• Temsilciler ve eserler üzerinden somutlaştırma
• Türk ve dünya edebiyatının karşılaştırmalı değerlendirilmesi

Temel Edebiyat Akımları ve Analizi

1. Klasisizm (Klasikçilik) – Akıl ve Sağduyu

Özellikleri:

Akıl, ölçü ve düzen esastır. Evrensel insan doğası vurgulanır. Antik Yunan ve Latin edebiyatı örnek kabul edilir. Sanatta kurallara bağlılık ve dilde sadelik önemlidir.

Dünya Edebiyatı:

Molière – Cimri, Racine – Phèdre, Corneille – Le Cid.

Türk Edebiyatı:

Şinasi ve Ahmet Vefik Paşa (dil, akıl ve çeviri anlayışı bakımından; özellikle tiyatro alanında). (Kenan Akyüz, Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri, Tanzimat dönemi bölümleri; MEB Ders Kitapları)

2. Romantizm (Coşumculuk) – Duygu ve Hayal

Özellikleri:

Klasisizme tepki olarak doğmuştur. Duygu, hayal ve bireysellik ön plandadır. Tarih, milliyetçilik, tabiat ve özgürlük temaları sıkça işlenir.

Dünya Edebiyatı:

Victor Hugo – Sefiller, Goethe – Genç Werther’in Acıları, Lord Byron.

Türk Edebiyatı:

Namık Kemal -İntibah ve Vatan Yahut Silistre, Ahmet Mithat Efendi (erken dönem eserleri). (İnci Enginün, Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı, giriş bölümleri; MEB TDE Programı)

3. Realizm (Gerçekçilik) – Nesnellik ve Gözlem

Özellikleri:

Toplum ve insan gerçeğe uygun biçimde ele alınır. Nesnellik, gözlem ve neden–sonuç ilişkisi esastır. Günlük yaşam ve sıradan insanlar edebiyatın konusu hâline gelir.

Dünya Edebiyatı:

Balzac – Goriot Baba, Stendhal – Kırmızı ve Siyah, Flaubert – Madame Bovary.

Türk Edebiyatı:

Recaizade Mahmut Ekrem – Araba Sevdası, Samipaşazade Sezai – Sergüzeşt, Halit Ziya Uşaklıgil – Mai ve Siyah ve Aşk-ı Memnu. (Cevdet Kudret, Türk Edebiyatında Hikâye ve Roman, realizm bölümleri; MEB Ders Kitapları)

4. Natüralizm (Doğalcılık) – Deney ve Soyaçekim

Özellikleri:

Realizmin ileri aşaması olarak kabul edilir. İnsan, çevre ve kalıtımın etkisi altında şekillenen bir varlık olarak ele alınır. Bilimsel determinist anlayış öne çıkar.

Dünya Edebiyatı:

Émile Zola – Germinal, Nana.

Türk Edebiyatı:

Nabizade Nâzım (Karabibik, Zehra), Hüseyin Rahmi Gürpınar (natüralist unsurlar taşıyan romanları). (Kenan Akyüz, Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri, natüralizm etkileri; MEB TDE)

5. Parnasizm ve Sembolizm – Şiirde Estetik

Parnasizm (Şiirde Gerçekçilik):

Biçim kusursuzluğu ve betimleme ön plandadır. Duygudan çok dış gerçeklik esas alınır.

Türk Edebiyatı: Tevfik Fikret – Rübab-ı Şikeste.

Sembolizm:

Anlam doğrudan verilmez; sezdirilir. İmge, çağrışım ve musiki önemlidir. Şiirde bireysel duyarlılık ön plandadır.

Temsilciler:

Baudelaire – Kötülük Çiçekleri, Ahmet Haşim – Piyâle, Cahit Sıtkı Tarancı. (Mehmet Kaplan, Şiir Tahlilleri, sembolizm ve Haşim incelemeleri)

6. Modernizm ve Postmodernizm

Özellikleri:

Geleneksel anlatım biçimleri kırılır. Bilinç akışı, iç monolog ve çoklu bakış açısı teknikleri kullanılır. Yabancılaşma, bireyin yalnızlığı ve kimlik arayışı temel temalardır.

Dünya Edebiyatı:

James Joyce – Ulysses, Franz Kafka – Dava.

Türk Edebiyatı:

Ahmet Hamdi Tanpınar – Huzur, Oğuz Atay – Tutunamayanlar. (Wellek & Warren, Theory of Literature, “Modern Literary Trends”; MEB TDE Programı)

Edebiyat Akımlarının Eğitimdeki Yeri

MEB Türk Dili ve Edebiyatı öğretim programında edebiyat akımları; metin merkezli, karşılaştırmalı ve tarihsel bağlamı gözeten bir yaklaşımla ele alınır. Bu nedenle her akım; özellikleri, temsilcileri ve eserleriyle birlikte değerlendirilir.

Kaynak: Tarih Gastesi