Göktürkler Kimdir? Bilinmeyen Tüm Tarihi

Türk adını ilk kez devlet ismi olarak kullanan Göktürkler kimdi ve özellikleri neydi? Kurucusu, kağanları, kuruluş ve yıkılış tarihi tüm yönleriyle burada.

Göktürkler (Kök-Türkler), MS 6.–8. yüzyıllar arasında Orta Asya bozkırlarında hüküm süren; “Türk” adını devlet ismi ve siyasi kimlik olarak kullanan ilk büyük kağanlıktır. Kurucusu Bumin Kağan’dı. Devlet homojen bir topluluk değil; Aşina hanedanı etrafında örgütlenmiş çok boylu bir konfederasyondu (Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples, s. 16–24; Ahmet Taşağıl, Göktürkler, s. 21–35).

GÖKTÜRK DEVLETİ’NİN KURUCUSU, KAĞANLARI KURULUŞ–YIKILIŞ SÜRECİ

1. Göktürk Kağanlığı (552–603)

Bumin Kağan (552) – Kurucu

Göktürk Devleti, Bumin Kağan’ın Juan-Juan (Avar) Kağanlığı’nı yenmesiyle 552 yılında kuruldu. Juan-Juanlar, Çin’le haraç ilişkisi bulunan ve Orta Asya’da üst otorite konumunda olan bir güçtü. Bu zafer, Çin yıllıklarında Türklerin (Tujue) ilk kez bağımsız bir siyasi güç olarak kaydedilmesine yol açtı. Devletin kutsal merkezi Ötüken (Orhun Vadisi) oldu. Bumin Kağan doğu kanadını yönetirken, batı siyaseti kardeşi İstemi Kağan’a bırakıldı (Taşağıl, s. 43–48; Golden, s. 54–57).

İstemi Kağan (552–576) – Batı’nın Mimarı

İstemi Kağan (Yabgu), batı kanadını yöneterek Göktürklerin İpek Yolu’nun kuzey güzergâhını denetim altına almasını sağladı. Bu durum Çin, Sasani ve Bizans arasında jeopolitik dengeyi değiştirdi. 568’de Bizans’a gönderilen elçilik heyeti, Çin kaynaklarında da yer alır ve Göktürklerin yalnızca askerî değil, uluslararası diplomatik bir güç hâline geldiğini gösterir (Golden, s. 111–118; Taşağıl, s. 93–99).

Mukan Kağan (553–572) – Askerî Gücün Zirvesi

Mukan Kağan, döneminde Göktürkler, Çin’de hüküm süren Kuzey Zhou ve Kuzey Qi hanedanlarını fiilen baskı altına aldı. Çin hanedanları bu dönemde Göktürklere haraç, evlilik ittifakı, ticari ayrıcalıklar vermek zorunda kaldı.

Çin kaynakları, bu dönemi “Türklerin yenilmesi güç olduğu yıllar” olarak tanımlar (Taşağıl, s. 59–62; Golden, s. 63–66).

Taspar (Tapo) Kağan (572–581) – İnanç ve Siyasi Gerilim

Taspar Kağan, Çin’le daha uzlaşmacı bir siyaset izledi; Budizm’in saray çevresinde etkisi arttı. Ancak tarihçiler, bu dönemi Göktürk töresinin zayıflamaya başladığı ve Çin’in iç işlere daha fazla nüfuz ettiği kırılma noktası olarak değerlendirir (Taşağıl, s. 66–70).

Birinci Göktürk Devleti’nin Yıkılışı ve Fetret Dönemi (603–681)

Taspar Kağan sonrası hanedan içi mücadeleler, Çin’in artan müdahaleleri ve boyların merkezden kopmasıyla birleşince, Birinci Göktürk Kağanlığı 603’te fiilen sona erdi (Taşağıl, s. 117–126; Golden, s. 160–165). Bunun ardından yaklaşık 80 yıllık fetret dönemi başladı; Türk boylarının büyük bölümü Çin egemenliği altına girdi.

Kürşad ve Kırk Çerisi Olayı (639)

Çin kaynaklarına göre Kürşad, kırk yiğidiyle birlikte Tang sarayında darbe girişiminde bulundu. Askerî olarak başarısız olan bu hadise, Çin hâkimiyeti altındaki Türkler arasında bağımsızlık fikrinin canlılığını koruduğunu gösteren sembolik bir direniş olarak değerlendirilir (Taşağıl, s. 138–142; Golden, s. 166–168).

2. Göktürk Kağanlığı (681–744)

Kutluk (İlteriş) Kağan (681–691) – İkinci Kurucu

Yaklaşık 80 yıllık fetret döneminin ardından, Kutluk Kağan Göktürk Devleti’ni 681’de yeniden kurdu. Deneyimli devlet adamı Tonyukuk’un desteğiyle dağılmış Türk boylarını yeniden bir araya getirmeyi başardı. Tang orduları Orhun havzasından çıkarıldı ve Çin’in fiilî üstünlüğü sona erdirildi (Taşağıl, s. 129–146; Golden, s. 166–170).

Kapgan (Kapağan) Kağan (691–716) – Yayılma ve Sert Yönetim

Kapgan Kağan, devletin sınırlarını genişletti; askerî bakımdan Göktürkleri yeniden Orta Asya’nın en güçlü siyasi gücü hâline getirdi. Kapgan Kağan, Çin sınırlarına ardı ardına akınlar düzenledi. Tang Hanedanı bu dönemde sınır güvenliğine ağırlık verdi; Göktürklere diplomatik hediyeler göndermek ve uzlaşmacı bir tutum benimsemek zorunda kaldı. Ancak sert yönetim, iç huzursuzluğu artırdı. Bu durum, ileride yaşanacak istikrarsızlığın zeminini hazırladı (Taşağıl, s. 147–156; Golden, s. 170–173).

Bilge Kağan (716–734) – Devlet Aklının Temsilcisi

Bilge Kağan dönemi, II. Göktürk Devleti’nin zirvesi olarak kabul edilir: Bilge Kağan, veziri Tonyukuk’un akıl hocalığı ve kardeşi Kül Tigin’in askerî başarısıyla devleti dengeledi ve yeniden kurumsallaştırdı. Orhun Abideleri (Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk yazıtları) bu dönemde dikildi. Yazıtlar, Göktürk siyasi düşüncesini ve daha önce yapılan hataları yazılı olarak gelecek nesillere aktardı.

Bilge Kağan, diplomasi–askerî denge politikası izledi; Tang Hanedanı ile ihtiyatlı ama etkili ilişkiler kurdu, iç isyanları bastırdı ve töre ile yeniden dağıtım mekanizmaları üzerinden boyları merkezde tutmaya çalıştı (Talat Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic, s. 3–8; Thomsen; Taşağıl, s. 160–180).

Kül Tigin (ö. 731) – Ordunun Belkemiği

Kül Tigin, askeri düzenlemeleri ve başarıları dikkat çekti; onun adına dikilen yazıtlar II. Göktürk ordusunun biçimini ve fetihlerini belgeliyor (Ross, Orkhon Inscriptions).

Son Kağanlar ve 2. Göktürk Devleti’nin Yıkılışı (734–744)

Bilge Kağan’ın ölümünden sonra merkezin otoritesi zayıfladı. Hanedan içi çekişmeler, boylar arası huzursuzluk, ekonomik zayıflama, Basmıl–Karluk–Uygur ittifakı 744’te İkinci Göktürk Devleti’nin yıkılmasına yol açtı. Devletin siyasi ve kültürel mirası Uygur Kağanlığına geçti (Taşağıl, s. 233–245; Golden, s. 171–178).

Aşina (Ašina) Hanedanı Kimdir?

Göktürk Devleti’nin kurucu ve yönetici hanedanı Aşina soyudur. Çin kaynaklarında A-shih-na şeklinde geçen bu aile, Göktürk kağanlarının tamamını çıkaran hâkim sülale olarak kabul edilir. Aşina hanedanı, siyasi liderliği elinde tuttu; kağanlık yetkisini kut anlayışıyla meşrulaştırdı. Hanedanın kökenine dair rivayetler (kurt türeyişi gibi) mitolojik aktarım taşır; ancak tarihçiler, Aşina’nın bozkır aristokrasisine mensup askerî bir elit olduğu konusunda hemfikirdir (Peter B. Golden, s. 55–60; Ahmet Taşağıl, s. 31–36).

Göktürkler Hangi Boylardan Oluşuyordu?

Göktürkler homojen bir kavim değil, çok sayıda Türk boyunun siyasi birliğiydi. Orhun Yazıtları ve Çin yıllıklarına göre, devletin çekirdeğini oluşturan boylar; Aşina hanedanı, Basmıllar, Karluklar, Uygurlar, Toquz Oğuz (Dokuz Oğuz), Kırgızlar’lardı. Bu boylar farklı coğrafi-kabilevi rollere sahip, bazen merkeze bağlı, bazen ayrışmaya meyilli güçlerdi. Özellikle Karluk ve Basmıl grupları II. Göktürk son döneminde belirleyici roller oynadılar; Uygurlar 744 sonrasında bölgesel iktidarı devraldılar (Taşağıl, s. 85–92; Golden, s. 160–168).

Göktürklerin Siyasi, Askerî, Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Yapısı Nasıldı?

Siyasi: Kağan merkezli, fakat konfederal — yabgu, şad, tegin gibi makamlarda hanedan üyeleri ve güçlü boy reisleri etkiliydi; meşruiyet kut ve töre ile sağlanırdı (Taşağıl, s. 71–85).

Askerî: Hafif süvari-ordu, hızlı atlı birlikleri ve okçuluk; seferler ve akınlar hem fetih hem de haraç temelli geliri güvence altına aldı (Kül Tigin yazıtı; Ross çevirisi).

Ekonomik: Hayvancılık temelli göçebe ekonomi + İpek Yolu ticareti ve diplomasi kaynaklı gelir; Çin ve batı ile ticari-diplomatik bağlar devlet gelirlerini güçlendirdi (Golden, s. 111–123; Taşağıl, s. 93–104).

Sosyal/Kültürel: Törenin, şecere ve mâruziyetin ön planda olduğu savaşçı bir toplum; Gök Tanrı inancı ve yazılı devlet bilinci (Orhun yazıtları) öne çıktı (Tekin, s. 1–8; Thomsen, The Orkhon Inscriptions).

Orhun Abideleri: Kalıcı Miras

Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilen Orhun Abideleri, Türk tarihinin ilk yazılı belgeleridir. Bu yazıtlar, devletin kuruluşunu, yaşanan hataları ve yıkılma nedenlerini açık biçimde anlatır (V. Thomsen, The Orkhon Inscriptions; Talat Tekin, s. 3–8).

2023 Genetik Bulgularının Tarihsel Anlamı

Xiao-Min Yang ve arkadaşlarının 2023 tarihli antik DNA çalışması, Aşina hanedanına mensup bir Göktürk prensesinin genetik yapısının büyük ölçüde Kuzeydoğu Asya kökenli olduğunu ortaya koydu (Yang vd., 2023, s. 2–5).

Bu veri, Göktürk Devleti’nin: Hanedan çekirdeği dar, fakat siyasi ve kültürel olarak geniş bir konfederasyon olduğu görüşünü destekler.